Оё шумо ягон бор андеша кардаед, ки чаро барои баландии парвози ҳавопаймоҳо маҳдудият вуҷуд дорад? Ҳавопаймоҳои анъанавӣ, тавре ки мо онҳоро мешиносем, одатан аз сатҳи парвози (Flight Level – FL) 550, яъне 55 000 фут (тақрибан 17 километр) болотар парвоз намекунанд. Албатта, баъзе навъҳои ҳавопаймоҳо метавонанд андаке баландтар парвоз намоянд, аз ҷумла ҳавопаймои маъруфи “Concorde”, ки айни ҳол дигар истифода намешавад, инчунин ҳавопаймоҳои низомӣ ва тадқиқотӣ. Дар баъзе кишварҳо хизматрасониҳои идоракунии ҳаракати ҳавоӣ то сатҳи FL 660 (тақрибан 20 километр)-ро фаро мегиранд, ҳарчанд аксари ҳавопаймоҳо барои парвоз дар чунин баландӣ тарҳрезӣ нашудаанд.

Барои посух додан ба ин савол бояд қайд намуд, ки маҳдудияти баландии парвоз барои аксари ҳавопаймоҳо аз хусусиятҳои тарҳрезии онҳо вобаста аст. Аз ҷумла, иқтидори муҳаррик, имконияти нигоҳдории фишор дар кабина ва вобастагӣ ба системаҳои навигатсионии заминӣ аз омилҳои асосӣ ба ҳисоб мераванд. Дар баландии хеле зиёд зичии ҳаво коҳиш ёфта, фаъолияти муҳаррикҳои реактивӣ маҳдуд мегардад. Ҳамзамон, истифодаи баъзе воситаҳои навигатсионии анъанавӣ дар чунин шароит самаранок нест.

Бо вуҷуди ин, болотар аз ин сатҳҳо фазои васеътар мавҷуд аст. Гарчанде марзи дақиқи байни атмосфера ва фазо пурра муайян нашудааст, байни минтақае, ки ҳавопаймоҳо парвоз мекунанд, ва он чизе, ки “фазо” номида мешавад, як қишри миёна ҷойгир аст. Агентии “European Union Aviation Safety Agency” (EASA) ин минтақаро “фазои ҳавоии баланд” меномад, ки метавонад дар оянда барои амалиёти нақлиёти ҳавоӣ истифода шавад.

Имрӯзҳо баъзе навъҳои дастгоҳҳои парвозкунанда аллакай қобилияти фаъолият дар чунин баландиро доранд, аммо барои васеъ намудани истифодаи мунтазами онҳо таҳқиқоту рушдҳои иловагӣ заруранд. Дар маҷмӯъ, амалиёт дар фазои ҳавоии баланд метавонад яке аз самтҳои муҳими рушди минбаъдаи соҳаи авиатсия гардад.

Тадқиқотҳо дар ин самт на танҳо барои пешбурди технологияҳои нав, балки барои беҳтар намудани самаранокии экологӣ ва рушди авиатсияи анъанавӣ низ аҳамияти калон доранд. Илова бар ин, чунин ташаббусҳо метавонанд ба таъсиси ҷойҳои нави корӣ ва рушди иҷтимоию иқтисодӣ мусоидат намоянд.

Дар ҳамин замина, соли 2023 агентии EASA ҳуҷҷати “Харитаи роҳ оид ба амалиёт дар фазои ҳавоии баланд”-ро нашр намуд, ки арзёбии ибтидоӣ, вале фарогири мушкилот ва имкониятҳои вобаста ба ин самтро дар бар мегирад. Айни замон агентӣ ҷиҳати баланд бардоштани сатҳи огоҳӣ дар миёни муассисаҳои Иттиҳоди Аврупо ва ҷомеа, пешниҳоди маълумоти илмӣ барои қабули қарорҳои стратегӣ, анҷом додани таҳлилҳои танзимкунанда ва таҳияи заминаи меъёриву ҳуқуқӣ фаъолияти пайваста дорад.

Бо мақсади татбиқи ин ҳадафҳо, агентӣ баргузории як қатор чорабиниҳои соҳавиро барои солҳои наздик, аз ҷумла то соли 2027, ба нақша гирифтааст.

Таҳқиқи фазои болоии атмосфера, сарфи назар аз имкониятҳои васеъ, бо мушкилоти гуногун низ рӯ ба рӯ мебошад. Бо вуҷуди он ки ин самт ҳанӯз дар марҳилаи рушд қарор дорад, аллакай намунаҳо (прототипҳо) ва парвозҳои намоишӣ дар кишварҳои гуногуни ҷаҳон амалӣ гардидаанд. Интизор меравад, ки дар солҳои наздик натиҷаҳои тадқиқот, озмоишҳои амалӣ ва такмили заминаи танзимкунанда барои татбиқи бехатари чунин амалиётҳо мусоидат намоянд.

Амалиёт дар фазои ҳавоии баланд хусусияти байналмилалӣ дошта, EASA дар ҳамкорӣ бо шарикони байналмилалӣ, аз ҷумла ICAO ва дигар мақомоти авиатсионӣ, барои таҳияи усулҳои ҳамоҳангшуда фаъолият мебарад.

Дар маҷмӯъ, тамоми тадбирҳои андешидаи агентии EASA ба таъмини сатҳи баланди бехатарии парвозҳо ва дастгирии инноватсия дар соҳаи авиатсия равона шудаанд. Гарчанде рушди пурраи амалиёт дар фазои ҳавоии баланд вақт талаб мекунад, ин иқдом боз як намунаи равшани ӯҳдадории агентӣ ба пешрафт ва бехатарии авиатсионӣ дар “осмони бемаҳдуд” мебошад.